Skontaktuj się z nami
Tel.: 22 114 94 11
 

Oferta

Szczegóły aktualności

Władza rodzicielska

Ewolucja władzy rodzicielskiej przebiegała powoli, dopiero wiek XX– i to w naszym kręgu kulturowym– przyniósł ostateczne zwycięstwo idei równouprawnienia obojga rodziców. Zasadę tę odnajdziemy w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym w art. 93 § 1, w myśl którego władza rodzicielska przysługuje obojgu rodzicom.
 
Kodeks rodzinny i opiekuńczy nie zawiera definicji „władzy rodzicielskiej”, mówi jednak, że obejmuje ona w szczególności obowiązek i prawo rodziców do wykonywania pieczy nad osobą i majątkiem dziecka oraz do wychowania dziecka (art. 95 § 1 kro).
 
Konstytucja RP w art. 48 ust. 1 statuuje prawo rodziców do wychowania dzieci zgodnie z własnymi przekonaniami, przy czym wychowanie to powinno uwzględniać stopień dojrzałości dziecka, a także wolność jego sumienia i wyznania oraz jego przekonania.
 
Z uwagi na powyższe słusznym wydaje się, by pod pojęciem „władza rodzicielska” rozumieć całokształt uprawnień i obowiązków rodziców względem małoletniego dziecka w celu zapewnienia pieczy nad jego osobą i majątkiem (T. Smyczyński, Prawo rodzinne i opiekuńcze, wyd.2, Warszawa 1999, s. 153 i wskazana tam literatura).
 
Władza rodzicielska powstaje ex lege z chwilą urodzenia się dziecka i trwa aż do osiągnięcia przez dziecko pełnoletniości (art. 92 kro), tj. do ukończenia lat 18 (art. 10 § 1 kc).
 
Ratio legis przepisów o władzy rodzicielskiej związane jest z koniecznością zapewnienia małoletniemu dziecku, nie posiadającemu jeszcze należytego rozeznania ani doświadczenia, należytej pieczy nad jego osobą i majątkiem. Warto wiedzieć, iż w miarę dorastania dziecka zakres i funkcje władzy rodzicielskiej również ulegają ewolucji.
 
Podstawowym celem, któremu służy władza rodzicielska – zgodnie z art. 95 § 3 kro – jest oczywiście ochrona dobra dziecka.
 
Treść i wykonywanie władzy rodzicielskiej
W doktrynie prawa rodzinnego przyjmuje się, że na treść władzy rodzicielskiej składają się trzy elementy:
  • piecza nad osobą dziecka,
  • zarząd majątkiem dziecka,
  • reprezentacja dziecka.
Piecza nad osobą dziecka obejmuje przede wszystkim:
  • wychowanie dziecka,
  • kierowanie dzieckiem,
  • zapewnienie dziecku odpowiednich warunków bytowych,
  • troskę o zdrowie i bezpieczeństwo dziecka.
Pieczę nad osobą dziecka rodzice powinni sprawować z należytą starannością, jakiej wymaga zarówno dobro dziecka jak i interes społeczny. Przerzucanie ciężaru wychowania dziecka na inne podmioty, np. szkołę czy Kościół nie jest dopuszczalne. Rodzice powinni decydować o wszystkich sprawach wychowawczych związanych z osobą dziecka, jak np. wychowaniu świeckim, religijnym, kształtowaniu zasad etyki czy charakteru dziecka.
 
Pojęcie „kierowania dzieckiem” obejmuje natomiast elementy władcze, które korespondują z nakazem posłuszeństwa rodzicom dziecka pozostającego pod władzą rodzicielską (art. 95 § 2 kro).
 
Rodzice mają zatem prawo a nawet obowiązek kontrolowania poczynań dziecka. Powinni interesować się tym np. w jakim towarzystwie dziecko przebywa, jak się uczy, jak wywiązuje się z obowiązków szkolnych czy domowych. W tym zakresie rodzice mogą wydawać określone nakazy czy zakazy. Należy jednak wyraźnie podkreślić, że w art. 961 kro zawarty został zakaz stosowania kar cielesnych przez osoby wykonujące władzę rodzicielską oraz sprawujące opiekę lub pieczę nad małoletnim.
 
Jeśli chodzi o zapewnienie odpowiednich warunków bytowych jest oczywiste, że warunki te są uzależnione od sytuacji ekonomicznej rodziców. Pod pojęciem warunków bytowych należy rozumieć warunki mieszkaniowe, odzież, wyżywienie czy godziwą rozrywkę.
 
Troska o zdrowie i bezpieczeństwo dziecka dotyczy zapewnienia dziecku odpowiedniej opieki medycznej oraz dbania o właściwy rozwój fizyczny i duchowy dziecka.  Rodzice są obowiązani do chronienia dziecka przed przemocą, krzywdą. Dziecko powinno mieć w nich oparcie w każdej sytuacji życiowej.
 
Przechodząc do kwestii zarządu majątkiem dziecka, trzeba wskazać, iż zarząd ten obejmuje:
  • czynności faktyczne (np. prowadzenie sklepu, domu, naprawy),
  • czynności prawne (np. zaciągnięcie kredytu bankowego, sprzedaż, kupno),
  • czynności związane z reprezentowaniem dziecka przed sądami i innymi organami (państwowymi, samorządowymi) w sprawach dotyczących majątku dziecka.
Odmiennie niż przy pieczy nad osobą dziecka, w sprawach zarządu jego majątkiem ustawodawca polski wprowadził dla rodziców pewne ograniczenia w zależności od charakteru czynności  związanych z tym zarządem. Rozróżniamy zatem:
  • czynności zwykłego zarządu,
  • czynności przekraczające zakres zwykłego zarządu (art. 101 § 3 kro).
Przyjmuje się, że czynności zwykłego zarządu dotyczą załatwiania bieżących spraw związanych ze zwykłą eksploatacją rzeczy i utrzymaniem jej w stanie niepogorszonym; natomiast wszystkie czynności, które w tych granicach się nie mieszczą, stanowią czynności przekraczające zakres zwykłego zarządu (J. Ignatowicz, Prawo rzeczowe, wyd. 7, Warszawa 1997, s. 131). Rozróżnienie to jest o tyle istotne, że w ramach czynności zwykłego zarządu rodzice mogą bez zezwolenia sądu opiekuńczego przewidzianego w art. 101§ 3 kro nabywać dla małoletniego dziecka nieruchomości na podstawie umowy darowizny w stanie wolnym od zobowiązań wobec darczyńcy lub osób trzecich (uchwała pełnego składu Izby Cywilnej SN z dnia 30 kwietnia 1977 r., III CZP 73/76, OSNCP 1978, nr 2, poz. 19). Wszystkie czynności przekraczające zakres zwykłego zarządu majątkiem dziecka, w tym wyrażanie zgody na dokonywanie takich czynności przez dziecko, wymagają zgody sądu opiekuńczego. Czynność prawna dotycząca majątku małoletniego dokonana bez uprzedniego zezwolenia sądu opiekuńczego, jest nieważna (art. 58 § 1 kc) i nie może być konwalidowana (uchwała Izby Cywilnej SN z dnia 24 czerwca 1961 r., I CO 16/61, OSN 1963, nr 9, poz. 187).
 
Warto wiedzieć, że ustawodawca wyłączył spod zarządu rodziców niektóre składniki majątku dziecka, tj.:
  • zarobek dziecka oraz przedmioty oddane mu do swobodnego użytku (art. 101 § 2 kro),
  • przedmioty co do których darczyńca lub spadkodawca zastrzegł w umowie darowizny lub w testamencie, że nie będą objęte zarządem sprawowanym przez rodziców. W takim wypadku, gdy darczyńca lub spadkodawca nie wyznaczył zarządcy, zarząd sprawuje kurator ustanowiony przez sąd opiekuńczy (art. 102 kro).
Trzecim elementem składającym się na treść instytucji władzy rodzicielskiej jest wspomniana już wyżej reprezentacja dziecka. Kodeks rodzinny i opiekuńczy w art. 98 § 1 stanowi, że rodzice są przedstawicielami ustawowymi dziecka pozostającego pod ich władzą rodzicielską. Oznacza to, że czynności prawne dokonywane przez rodziców w granicach ich umocowania pociągają za sobą skutki bezpośrednio dla dziecka (art. 95 § 2 kc).
 
Zakres uprawnień rodziców jako przedstawicieli ustawowych do reprezentowania dziecka zależy od wieku dziecka. Do chwili ukończenia przez dziecko 13 roku życia dziecko w zasadzie powinno być reprezentowane przez rodziców przy wszystkich czynnościach prawnych. Jednakże gdy dziecko niezdolne do czynności prawnych (< 13 lat) zawarło umowę powszechnie zawieraną w drobnych, bieżących sprawach życia codziennego (np. kupiło sobie  loda w sklepie), umowa taka staje się ważna z chwilą jej wykonania, chyba że pociąga za sobą rażące pokrzywdzenie osoby niezdolnej do czynności prawnych (dziecko < 13 lat).
 
Małoletni, który ukończył lat 13, ma ograniczaną zdolność do czynności prawnych (art. 15 kc). Oznacza to, że może on samodzielnie zaciągać zobowiązania i rozporządzać swoim prawem, jednak do ważności tych czynności prawnych potrzebna jest zgoda przedstawiciela ustawowego (art. 17 kc). Z wyłączeniem rodziców dziecko może także rozporządzać swoim zarobkiem oraz przedmiotami oddanymi mu do swobodnego użytku (art. 101 § 2 kro).
 
Bardzo istotne jest natomiast to, że żadne z rodziców nie może reprezentować dziecka:
1) przy czynnościach prawnych między dziećmi pozostającymi pod ich władzą rodzicielską;
2) przy czynnościach prawnych między dzieckiem a jednym z rodziców, chyba że:
  • czynność prawna polega na bezpłatnym przysporzeniu,
  • czynność prawna dotyczy należnych dziecku od drugiego z rodziców środków utrzymania i wychowania (art. 98 § 2 kro).
Władzę rodzicielską każde z rodziców może wykonywać samodzielnie, co oznacza, że do dokonania czynności prawnej w imieniu małoletniego dziecka wystarczające jest dokonanie tej czynności przez jednego z rodziców (art. 98 § 1 kro). Władza rodzicielska jest prawem i obowiązkiem niezbywalnym. Może być wykonywana tylko osobiście przez rodziców dziecka i to możliwie z najwyższą starannością (art. 101 § 1 kro). Sąd opiekuńczy i inne organy państwowe obowiązane są udzielać pomocy rodzicom, jeżeli jest ona potrzebna do należytego wykonywania władzy rodzicielskiej.
 
Modyfikacje władzy rodzicielskiej
Kodeks rodzinny i opiekuńczy wymienia trzy formy ingerencji w sferę władzy rodzicielskiej, a mianowicie: jej zawieszenie, ograniczenie i pozbawienie. Są one stosowane w zależności od indywidualnych okoliczności sprawy.
 
Jeżeli wykonywaniu władzy rodzicielskiej stoi na przeszkodzie przyczyna o charakterze przemijającym, wówczas sąd może władzę rodzicielska zawiesić. Co należy rozumieć pod pojęciem przeszkoda przemijająca? Chodzi tu o sytuacje, które czasowo uniemożliwiają wykonywanie zadań związanych ze sprawowaniem władzy rodzicielskiej i nie są to okoliczności dyskwalifikujące rodziców. Przykładowo postanowienia sądowe o zawieszeniu władzy rodzicielskiej zapadają, gdy rodzice planują pobyt za granicą na stażu naukowym lub idą na szpitalne leczenie i rehabilitację czy też na krótkotrwały pobyt w zakładzie karnym. Po ustaniu przyczyny, dla której zawieszono wykonywanie władzy rodzicielskiej sąd ma obowiązek uchylić orzeczenie o zawieszeniu. Skutkiem zawieszenia władzy rodzicielskiej jest konieczność ustanowienia dla dziecka opieki prawnej i wskazania osoby opiekuna, który sprawować będzie tę funkcję do czasu przywrócenia rodzicom ich władzy nad dzieckiem.
 
Przesłanką ograniczenia władzy rodzicielskiej jest istnienie zagrożenia dobra dziecka. Stwierdziwszy owo zagrożenie, sąd rodzinny ma obowiązek wydać odpowiednie zarządzenie, by w ten sposób je usunąć. Sposobów ograniczenia władzy rodzicielskiej jest wiele. Kodeks zawiera jedynie przykładowy katalog siedmiu rozwiązań począwszy od zarządzeń dyscyplinujących rodziców, poprzez ustanowienie stałej kontroli nad sposobem sprawowania przez nich władzy nad dzieckiem (kuratela jest najczęściej orzekaną formą ograniczenia władzy rodzicielskiej), powierzenie kuratorowi zarządu majątkiem dziecka, aż po zarządzenie umieszczenia dziecka poza rodziną w rodzinie zastępczej lub placówce opiekuńczo-wychowawczej (art. 109 § 2,3 i 4 kro). Przyjąć należy, że ograniczenie polegające na umieszczeniu dziecka poza rodziną jest formą najsurowszą.
 
Zdecydowanie najdalej idącą ingerencją sądu rodzinnego dotyczącą władzy rodzicielskiej jest postanowienie sądu o pozbawieniu jej rodziców dziecka. Pozbawienie to może mieć charakter obligatoryjny (art. 111 § 1 kro) lub fakultatywny (art. 111 §1a kro).
 
Sąd ma obowiązek pozbawić rodziców władzy rodzicielskiej, jeżeli:
  • z powodu trwałej przeszkody władza ta nie może być sprawowana (np. w wyniku skazania rodzica na długoletnią karę pozbawienia wolności),
  • doszło do nadużywania przez rodziców władzy nad dzieckiem (dopuszczanie się czynów karalnych wobec dziecka, jak np. rozpijanie go, znęcanie się nad nim, pobicia, porzucenie i.t.p.),
  • rodzice dopuścili się rażących zaniedbań swych obowiązków względem dziecka.
Sąd może pozbawić rodziców władzy rodzicielskiej, jeżeli dziecko zostało umieszczone w rodzinie zastępczej lub placówce opiekuńczo-wychowawczej i, pomimo udzielenia rodzicom pomocy, nie zaistniały podstawy do orzeczenia powrotu do nich dziecka (art. 111 § 1a kro).
 
Skutkiem pozbawienia rodziców władzy rodzicielskiej jest konieczność ustanowienia dla dziecka opieki prawnej i wyznaczenie opiekuna.
 
Sąd pozbawiając władzy rodzicielskiej stwarza pod względem prawnym sytuację otwierającą drogę do nawiązania przez dziecko trwałej więzi z rodzinnym środowiskiem zastępczym.
 
Jeżeli ustanie przyczyna, dla której pozbawiono rodzica władzy rodzicielskiej, wówczas sąd odrębnym orzeczeniem może mu ją przywrócić (art. 111 § 2 kro). Sąd nie jest jednak do tego zobowiązany (inaczej niż przy zawieszeniu władzy rodzicielskiej). W praktyce sądy często odmawiają przywrócenia rodzicowi władzy rodzicielskiej zwłaszcza wówczas, gdy dziecko zakorzeniło się już w rodzinnym środowisku zastępczym.
Anna Zys
Aplikant Adwokacki

Skontaktuj się z nami:

Robert Ofiara Kancelaria Adwokacka
Al. Jerozolimskie 47 lok. 2
00-697 Warszawa

Tel.: 22 114 94 11 Tel.: 22 415 39 71 Fax.: 22 404 54 68

Email: info@adwokat-rodzinne.pl

Wpisz tekst z obrazka w to pole (wielkość liter ma znaczenie)

Nasi partnerzy o nas:

Komitet Ochrony Praw Dziecka Adwokatura Polska Fundacja Splotu Ramiennego Telewizja Polska